🕉 మనం ఎందుకు బంధంలో ఉన్నాం? మోక్షం ఎలా లభిస్తుంది?(ముండకోపనిషత్ – 20వ రోజు)

🕉 ఋషి దర్శనం ద్వారా సర్వవ్యాపక ఆత్మ అనుభవం

ముండకోపనిషత్తు ఈ భాగంలో "ఋషి" అనే పదానికి అత్యంత గంభీరమైన అర్థాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఋషి అంటే కేవలం వేదాలు చదివినవాడు, తపస్సు చేసినవాడు లేదా అడవిలో నివసించినవాడు కాదు. సత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శించినవాడే ఋషి. అందుకే భాష్యకారులు "దర్శనాత్ ఋషిరుచ్యతే" అని చెప్పారు. మన కళ్లకు ప్రపంచంలోని నామరూపాలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి; కానీ ఋషి దృష్టికి వాటి వెనుక ఉన్న సర్వవ్యాపక సచ్చిదానంద బ్రహ్మస్వరూపం స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది.

మన దృష్టి ఎప్పుడూ విశేషాలపైనే తిరుగుతుంది. ఈ వ్యక్తి, ఆ వస్తువు, ఈ ఇల్లు, ఆ చెట్టు అనే భేదబుద్ధి వల్ల పరమసత్యం కనిపించదు. కానీ ఋషి దృష్టి సామాన్య దృష్టి. అతనికి నామరూపాలు కాదు, వాటి ఆధారమైన సత్ (ఉనికి), చిత్ (చైతన్యం), ఆనందం (పూర్ణత్వం) మాత్రమే కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ప్రపంచమంతా అతనికి ఒకే ఆత్మస్వరూపంగా అనుభవమవుతుంది.

ఉపనిషత్తు చెప్పే "సంప్రాప్యైనం" అనే పదానికి ఎక్కడికో వెళ్లి పొందడం అనే అర్థం కాదు. ఎప్పటి నుంచో ఉన్న తన నిజస్వరూపాన్ని ప్రత్యక్ష అనుభవంగా గ్రహించడం అనే అర్థం. శ్రవణం, మననం, నిదిధ్యాసనాల ద్వారా పరోక్ష జ్ఞానం అపరోక్ష అనుభవంగా వికసించినప్పుడు మాత్రమే నిజమైన తృప్తి కలుగుతుంది. అందుకే ఉపనిషత్తు వారిని "జ్ఞానతృప్తాః" అని సంబోధిస్తుంది.

ఈ స్థితిలో ఉన్నవాడే కృతాత్ముడు. ఆత్మ కొత్తగా ఏర్పడలేదు; ఎప్పటి నుంచో ఉన్న ఆత్మస్వరూపమే అజ్ఞానపు ఆవరణ తొలగడంతో తిరిగి గుర్తుకు వచ్చింది. అద్వైతంలో "కృతాత్ముడు" అంటే ఆత్మను సృష్టించుకున్నవాడు కాదు; తన అసలు స్వరూపాన్ని మళ్లీ గుర్తించినవాడు. ఇదే నిజమైన ఆత్మసాక్షాత్కారం, ఇదే ఋషి దర్శనం.🌺

🕉 ఋషి దృష్టి – శరీర పరిమితి నుండి విశ్వాత్మ భావానికి ప్రయాణం

ఋషి ఆత్మస్వరూపాన్ని అనుభవించిన తర్వాత అతనిలో గొప్ప మార్పు సంభవిస్తుంది. ఇంతవరకు "నేను ఈ శరీరమే" అనే పరిమిత భావంతో జీవించినవాడు, ఇప్పుడు "నేనే సర్వవ్యాపక చైతన్యస్వరూపుడిని" అని ప్రత్యక్షంగా గ్రహిస్తాడు. శరీరం ఒక ఉపాధి మాత్రమే; కానీ తన నిజస్వరూపం విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉన్న బ్రహ్మమే అని అనుభవిస్తాడు.

ఇదే "కృతాత్ముడు" అనే పదానికి నిజమైన అర్థం. ఆత్మ కొత్తగా ఏర్పడలేదు; ఎప్పటి నుంచో ఉన్న ఆత్మనే అజ్ఞానం వల్ల మరచిపోయాడు. ఇప్పుడు జ్ఞానం వల్ల తన అసలు స్వరూపం తిరిగి గుర్తుకు వచ్చింది. అద్వైతంలో "కృతాత్ముడు" అంటే ఆత్మను సృష్టించుకున్నవాడు కాదు; మరచిపోయిన స్వరూపాన్ని మళ్లీ గుర్తించినవాడు.

ఈ జ్ఞానం కలిగిన వెంటనే శరీరంతో ఉన్న తాదాత్మ్యం క్రమంగా తొలగిపోతుంది. శరీరానికి వచ్చే జననం, వృద్ధాప్యం, రోగం, మరణం వంటి మార్పులు తనకు చెందవని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. అవి శరీర ధర్మాలు మాత్రమే; ఆత్మకు వాటితో సంబంధం లేదు. అందువల్ల అతను సాక్షిగా నిలిచి అన్నింటినీ చూస్తాడు కానీ వాటిలో చిక్కుకోడు.

ఇదే స్థితిని ఉపనిషత్తు "వీతరాగః ప్రశాంతః" అని వర్ణిస్తుంది. కోరికలు కరిగిపోతాయి, రాగద్వేషాలు నశిస్తాయి, మనస్సు సంపూర్ణ ప్రశాంతతను పొందుతుంది. ఆ ప్రశాంతత బాహ్య పరిస్థితుల వల్ల కాదు; తన నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకున్న జ్ఞాన ఫలితంగా సహజంగా వికసిస్తుంది.🌺

🕉 సర్వవ్యాపక బ్రహ్మ దర్శనమే నిజమైన ధ్యానం

ఋషి అనుభవం వ్యక్తిగత ఆత్మతో ముగియదు; అది సర్వవ్యాపక బ్రహ్మానుభవంగా విస్తరిస్తుంది. అందుకే ఉపనిషత్తు "తే సర్వగం సర్వతః ప్రాప్య ధీరాః" అని చెబుతోంది. ధీరుడు ఎక్కడ చూసినా బ్రహ్మమే చూస్తాడు. ఒక వస్తువులో బ్రహ్మ, మరొక వస్తువులో ప్రపంచం అనే భేదం అతనికి ఉండదు. అతని దృష్టిలో ప్రతి పదార్థం ఉనికిగా, ప్రతి జీవి చైతన్యంగా, ప్రతి అనుభవం ఆనందస్వరూపంగా కనిపిస్తుంది.

ఈ స్థితిని పొందడానికి మన దృష్టిని క్రమంగా విశేషాల నుండి సామాన్యంపై నిలపాలి. గోడను చూసినా, ఆకాశాన్ని చూసినా, భూమిని చూసినా వాటి పేర్లు, రూపాలు, ఉపయోగాలు కాకుండా వాటిలో వ్యక్తమవుతున్న నిశ్చలమైన ఉనికిని గమనించాలి. ఈ సాధన వల్ల మనస్సు బాహ్య వైవిధ్యాన్ని విడిచి అంతర్గత నిశ్శబ్దాన్ని ఆస్వాదించడం ప్రారంభిస్తుంది.

భగవత్పాదులు చెప్పినట్లు, ఆకాశం బ్రహ్మస్వరూపాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి గొప్ప ఉపమానం. ఆకాశం నిరాకారం, నిశ్చలం, సర్వవ్యాపకం. అలాగే ఆత్మ కూడా ఎలాంటి పరిమితులు లేని శుద్ధ చైతన్యం. ఈ భావనపై మనస్సు నిలకడగా నిలిస్తే, అది క్రమంగా బ్రహ్మాకార వృత్తిగా మారుతుంది.

అందుకే అద్వైత ధ్యానం అనేది కేవలం కళ్లుమూసుకొని కూర్చోవడం కాదు. ప్రపంచమంతటా వ్యాపించి ఉన్న ఒకే సత్-చిత్ స్వరూపాన్ని నిరంతరం దర్శించడం. ఈ దృష్టి పక్వమైతే, సాధకుడు కూడా ఋషుల వలె సర్వవ్యాపక ఆత్మను ప్రత్యక్షంగా అనుభవించే స్థితికి చేరుకుంటాడు.🌺

🕉 ఆత్మను తన స్వరూపంగా అనుభవించడమే మోక్షం

ఉపనిషత్తు చివరగా అత్యంత గంభీరమైన సత్యాన్ని బోధిస్తుంది. బ్రహ్మాన్ని ఎక్కడో వెతికి పొందాల్సిన అవసరం లేదు; "నేనే ఆ బ్రహ్మస్వరూపాన్ని" అనే అపరోక్ష అనుభవమే మోక్షం. అందుకే భగవత్పాదులు "ఆత్మత్వేన ప్రతిపద్యతే" అని వ్యాఖ్యానిస్తారు. అంటే బ్రహ్మాన్ని తనకు భిన్నమైన వస్తువుగా కాక, తన స్వరూపంగానే గుర్తించడం.

మనం ఇప్పటివరకు పరమాత్మను కూడా ప్రపంచంలోని ఒక వస్తువులా భావించాం. "దేవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?", "ఎలా దర్శనం అవుతాడు?" అని వెతుకుతూ వచ్చాం. కానీ అద్వైతం చెప్పేది వేరు. కనబడే ప్రతి రూపం ప్రపంచమే; కానీ ఆ రూపాలన్నింటిని ప్రకాశింపజేస్తున్న చైతన్యమే పరమాత్మ. ఆ చైతన్యమే మన నిజస్వరూపం. అందువల్ల దేవుణ్ణి కళ్లతో చూడడం కాదు, తన ఆత్మస్వరూపంగా అనుభవించడమే దైవసాక్షాత్కారం.

ఈ అనుభవం కలిగినప్పుడు జీవుడికి ప్రపంచం పట్ల భయం ఉండదు, మరణం పట్ల భయం ఉండదు, వేరొకటి అనే భావమే ఉండదు. అతను ఎక్కడ చూసినా అదే చైతన్యాన్ని దర్శిస్తూ, తనలోనూ అదే, ప్రపంచంలోనూ అదే, సర్వత్రా అదే పరబ్రహ్మమని ప్రత్యక్షంగా జీవిస్తాడు. ఇదే ఉపనిషత్తు బోధించిన ఋషి దర్శనం, ఇదే నిజమైన ఆత్మసాక్షాత్కారం, ఇదే అద్వైత వేదాంతం చెప్పే పరమ మోక్ష రహస్యం.🌺

రెండవ భాగం 

మొదటి ఉప భాగం — భయం కాదు, ఆత్మస్వరూపాన్ని పట్టుకోవడమే నిజమైన భక్తి

ఉపనిషత్తు ప్రకారం పరమాత్మను మనకు భిన్నమైన దేవతగా భావించడం అజ్ఞానం. అందుకే మనం దేవుణ్ణి ప్రేమతో కాక, భయంతో ఆరాధిస్తుంటాం. పూజలు చేయకపోతే శిక్షిస్తాడని, మొక్కులు తీర్చకపోతే కోపపడతాడని భావించడం నిజమైన దైవభక్తి కాదు. దేవుడంటే భయం కాదు, దేవుడే నా స్వరూపం అనే అవగాహనతో ఆయనను అనుభవించడం నిజమైన భక్తి.

భగవత్పాదులు "తత్ బ్రహ్మైవ అద్వయం ఆత్మత్వేన ప్రతిపద్యతే" అని చెప్పినప్పుడు, బ్రహ్మాన్ని వేరొక వస్తువుగా కాకుండా "నేనే ఆ పరబ్రహ్మ స్వరూపం" అనే భావంతో గ్రహించమని బోధిస్తున్నారు. ఈ జ్ఞానం కలగాలంటే ఆత్మ–అనాత్మ వివేకం అవసరం. శరీరం, మనస్సు, ఇంద్రియాలు అనాత్మ అని తెలుసుకుని, సాక్షి చైతన్యమే నిజమైన "నేను" అని స్థిరపడినప్పుడే అద్వైతానుభవం ప్రారంభమవుతుంది.

ఈ స్థితి ఒక్కసారిగా నిలబడదు. కొత్తగా పరచిన చాప మళ్లీ ముడుచుకున్నట్లే, సాధకుని మనస్సు కూడా మళ్లీ పాత అలవాట్లకు వెళ్తుంది. అందుకే నిరంతర అభ్యాసం, నిత్య స్మరణ, సమాధానమైన బుద్ధి అవసరం. ఈ విధంగా ఆత్మస్వరూపంలో స్థిరపడినప్పుడు భయం తొలగిపోతుంది, భక్తి పరిపక్వమవుతుంది, జీవుడు తన స్వరూపమే పరమాత్మ అని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించడం ప్రారంభిస్తాడు.🌺

రెండో ఉప భాగం — నిత్య సమాధి అంటే జీవితం నుండి పారిపోవడం కాదు

భగవత్పాదులు చెప్పిన "యుక్తాత్మా", "నిత్య సమాహిత స్వభావః" అనే పదాలకు చాలా లోతైన అర్థం ఉంది. ఇది గుహలో కూర్చొని ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టే యోగసమాధి కాదు. ప్రపంచంలో అన్ని కర్తవ్యాలు నిర్వహిస్తూనే, అంతరంగంలో ఆత్మస్వరూపంపై స్థిరమైన అవగాహనతో జీవించడం నిజమైన సమాధి. డ్రైవర్ వాహనం నడుపుతూనే ప్రయాణికులతో మాట్లాడగలిగినట్లే, జ్ఞాని లోకవ్యవహారాన్ని నిర్వహిస్తూనే తన అంతరంగంలో బ్రహ్మనిష్ఠను కోల్పోడు.

ఈ స్థితి ఒక్కరోజులో రాదు. సాధారణ బుద్ధి (ప్రాకృత బుద్ధి) ఆత్మను గ్రహించలేడు. కానీ నిరంతర శ్రవణం, మననం, నిదిధ్యాసనాల వల్ల శుద్ధి చెందిన సంస్కృత బుద్ధి ఆత్మసత్యాన్ని స్పష్టంగా దర్శిస్తుంది. అందుకే ఉపనిషత్తు "కనబడదు" అని కూడా చెబుతుంది, "కనబడుతుంది" అని కూడా చెబుతుంది. అజ్ఞానంతో ఉన్న మనస్సుకు అది గోచరించదు; జ్ఞానంతో పరిశుద్ధమైన బుద్ధికి మాత్రం అదే స్వస్వరూపంగా ప్రకాశిస్తుంది.

అందువల్ల సాధకుడు రెండు స్థాయిలలో జీవించాలి. ఒక వైపు ప్రపంచ కర్తవ్యాలను నిర్వర్తిస్తూ, మరోవైపు అంతరంగంలో నిరంతరం "నేను శుద్ధ చైతన్య స్వరూపుడిని" అనే అవగాహనను నిలుపుకోవాలి. ఈ నిరంతర బ్రహ్మనిష్ఠే నిజమైన సమాధి; ఇదే మోక్షానుభవానికి పునాది.🌺

మూడో ఉప భాగం — శరీరం నశించినా ఆత్మ నశించదు

జ్ఞానికి శరీర మరణం భయంకరమైన సంఘటన కాదు. శరీరం పంచభూతాలలో లీనమవుతుంది; కానీ ఆత్మకు జననం లేదు, మరణం లేదు. ఉపనిషత్తు ఈ సత్యాన్ని ఘటాకాశ–మహాకాశ దృష్టాంతం ద్వారా అద్భుతంగా వివరిస్తుంది. కుండ పగిలినప్పుడు కుండలోని ఆకాశం ఎక్కడికీ వెళ్లదు; అది ఎప్పటిలాగే మహాకాశమే. అలాగే శరీరం నశించినప్పుడు ఆత్మ ఎక్కడికీ ప్రయాణించదు; తన నిత్యమైన, అనంతమైన బ్రహ్మస్వరూపంలోనే ఉంటుంది.

జీవన్ముక్తునికి ఈ సత్యం శరీరం ఉన్నప్పుడే ప్రత్యక్ష అనుభవమవుతుంది. అందువల్ల మరణాన్ని అతడు అంతమని చూడడు; ఉపాధి ముగిసినంత మాత్రాన తన స్వరూపంలో ఎలాంటి మార్పు లేదని స్పష్టంగా తెలుసుకుంటాడు. శరీరం అనేది తాత్కాలిక ఉపాధి మాత్రమే; చైతన్యం మాత్రం నిత్యమైనది, అవినాశి.

అందుకే ఉపనిషత్తు చెప్పే మోక్షం మరణానంతరం లభించే కొత్త స్థితి కాదు. శరీరంతో తనకు ఉన్న తాదాత్మ్యభావం తొలగి, "నేనే పరిపూర్ణ బ్రహ్మస్వరూపం" అనే జ్ఞానం స్థిరపడడమే నిజమైన ముక్తి. శరీరం ఉండినా, పోయినా ఆ జ్ఞానికి తన స్వరూపంలో ఎలాంటి భేదం ఉండదు.🌺

నాలుగో ఉప భాగం — మోక్షం కొత్తగా పొందేది కాదు; తన స్వరూపాన్ని గుర్తించడమే

భగవత్పాదులు చెప్పిన అత్యంత గంభీరమైన బోధ ఏమిటంటే మోక్షం అనేది ఎక్కడికో వెళ్లి సంపాదించేది కాదు; ఎప్పటి నుంచో ఉన్న తన నిజస్వరూపాన్ని గుర్తించడమే. జీవుడు తాను శరీరమేనని, పరిమితుడినని భావించడం అవిద్య. ఆ అవిద్య వల్లే బంధం, సంసారం, జనన–మరణాలు నిజమని అనిపిస్తాయి. జ్ఞానం ఉదయించినప్పుడు ఈ భ్రమ పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. అప్పుడు "నేను బ్రహ్మస్వరూపుడినే" అనే ప్రత్యక్ష అనుభవం కలుగుతుంది.

స్వప్నంలో మనం ఎన్నో ప్రదేశాలకు వెళ్లినట్లు, ఎన్నో సంఘటనలు జరిగినట్లు అనుభవిస్తాం. మేల్కొన్న వెంటనే అవన్నీ మనసు కల్పించిన భ్రమలేనని తెలుస్తుంది. అలాగే ఆత్మజ్ఞానం కలిగినప్పుడు ఈ సంసారబంధమూ అవిద్య వల్ల కలిగిన భ్రమేనని స్పష్టమవుతుంది. మోక్షం అంటే కొత్తగా బ్రహ్మాన్ని పొందడం కాదు; ఎప్పటినుంచో బ్రహ్మస్వరూపంగానే ఉన్నానని తెలుసుకోవడమే.

అందువల్ల సాధకుని లక్ష్యం ఎక్కడికో చేరుకోవడం కాదు; తనలోని అజ్ఞానాన్ని తొలగించడం. అవిద్య తొలగిన క్షణమే బంధం అంతరించి, సహజమైన స్వాతంత్ర్యం వెలుగులోకి వస్తుంది. నిజానికి జీవుడు ఎప్పుడూ బద్ధుడు కాదు; తాను బద్ధుడిననే భావన మాత్రమే బంధం. ఆ భావన తొలగి, తన నిత్యశుద్ధ–బుద్ధ–ముక్త స్వరూపాన్ని గుర్తించడమే ఉపనిషత్తులు బోధించే పరమ మోక్ష రహస్యం.🌺

మూడో భాగం — మొదటి ఉప భాగం

వేదాంత విజ్ఞానం, సన్యాసయోగం ద్వారా పరమాత్మలో నిశ్చల నిష్ఠ

ఉపనిషత్తు "వేదాంత విజ్ఞాన సునిశ్చితార్థాః" అని చెప్పడం ద్వారా కేవలం వేదాంత శాస్త్రాలను చదవడం సరిపోదని బోధిస్తుంది. శాస్త్రం శబ్దరూపం మాత్రమే; ఆ శబ్దం సూచించే పరమార్థాన్ని ప్రత్యక్షంగా గ్రహించి, దానిపై ఎలాంటి సందేహం లేకుండా నిశ్చయానికి రావడమే నిజమైన వేదాంత విజ్ఞానం. శ్రవణం ద్వారా జ్ఞానం కలుగుతుంది, మననం ద్వారా సందేహాలు తొలగుతాయి, నిదిధ్యాసనంతో ఆ జ్ఞానం అనుభవంగా స్థిరపడుతుంది. ఈ స్థిరమైన నిశ్చయమే సునిశ్చితార్థం.

అయితే జ్ఞానం కలిగినంత మాత్రాన పరిపూర్ణత రాదు. భగవత్పాదులు "సన్యాసయోగాత్" అని ప్రత్యేకంగా చెప్పడం ద్వారా, బాహ్యంగా కాకపోయినా అంతరంగంలో కర్మలు, మమకారం, అహంకారం, ఆసక్తి అన్నిటినీ విడిచిపెట్టే వైరాగ్యం అవసరమని బోధిస్తున్నారు. అలాంటి నిరంతర బ్రహ్మనిష్ఠతో జీవించే సాధకుని మనస్సు శుద్ధసత్వమై, పరమాత్మలో స్థిరపడుతుంది. ఇదే వేదాంతం సూచించే నిజమైన సన్యాసయోగం; ఇదే మోక్షానికి పునాది.🌺

రెండో ఉప భాగం — సన్యాసం అంటే వస్తువులను కాదు, మమకారాన్ని విడిచిపెట్టడం

భగవత్పాదులు చెప్పిన సన్యాసం కేవలం కాషాయ వస్త్రం ధరించడం మాత్రమే కాదు; "ఇది నాది" అనే మమకారాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం. వేదాంత జ్ఞానం కలిగినవాడు కూడా, ఆస్తి, కుటుంబం, కర్మలు, పదవి వంటి వాటిపై ఆసక్తి మిగిలి ఉంటే అతని బ్రహ్మనిష్ఠ ఇంకా పరిపక్వం కాలేదని భగవత్పాదులు హెచ్చరిస్తున్నారు. అందుకే "సన్యాసయోగాత్ యతయః శుద్ధసత్త్వాః" అని, వైరాగ్యంతో కూడిన జీవనమే మనస్సును సంపూర్ణంగా శుద్ధి చేస్తుందని ఉపనిషత్తు బోధిస్తుంది.

సాధకుడు లోకవ్యవహారంలో ఉన్నప్పటికీ, తన హృదయంలో పరమాత్మ తప్ప మరొక ఆశ్రయం లేకుండా జీవించాలి. ప్రపంచ వాసనలు క్రమంగా తగ్గి, బ్రహ్మవాసనే బలపడినప్పుడు మనస్సు నిర్మలమవుతుంది. ఈ నిర్మలమైన మనస్సులోనే బ్రహ్మజ్ఞానం స్థిరనిష్ఠగా మారుతుంది. అందువల్ల నిజమైన సన్యాసం బయట ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడంలో కాదు; అహంకారం, మమకారం, ఆసక్తి అనే అంతర్గత బంధాలను విడిచిపెట్టి, పరమాత్మలో నిశ్చలంగా నిలవడంలోనే ఉంది.🌺

మూడో ఉప భాగం — జీవన్ముక్తి నుండి విదేహముక్తికి ప్రయాణం

ఉపనిషత్తు "తే బ్రహ్మలోకేషు పరాంతకాలే పరామృతాః పరిముచ్యంతి ధీరాః" అని చెప్పినప్పుడు, జ్ఞాని మరణాన్ని సాధారణ మనిషి మరణంతో పోల్చదు. బ్రహ్మజ్ఞానం పొందినవాడు శరీరం ఉన్నప్పుడే జీవన్ముక్తుడు. శరీరం ప్రారబ్ధకర్మ పూర్తయి పడిపోయినప్పుడు అతనికి విదేహముక్తి కలుగుతుంది. ఇది కొత్తగా మోక్షం పొందడం కాదు; శరీర ఉపాధి పూర్తిగా తొలగిపోవడమే.

భగవత్పాదులు సాధారణ జీవుడి మరణాన్ని అపరాంతకాలం, జ్ఞాని శరీరపాతాన్ని పరాంతకాలం అని వివరిస్తారు. అజ్ఞాని శరీరంతో తాదాత్మ్యం కలిగి ఉండడం వల్ల శరీరం పోతే "నేను పోయాను" అని భావిస్తాడు. కానీ జ్ఞాని తనను శరీరంగా కాక, శుద్ధ చైతన్యంగా తెలుసుకున్నాడు. అందువల్ల శరీరం నశించినా తన స్వరూపానికి ఎలాంటి నష్టం లేదని ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తాడు.

అందుచేత జ్ఞానికి మరణం అంతం కాదు; అది ఉపాధి విసర్జన మాత్రమే. శరీరం భూమికి చెందుతుంది, కానీ ఆత్మ నిత్యమూ బ్రహ్మస్వరూపంగానే ఉంటుంది. ఇదే జీవన్ముక్తి నుండి విదేహముక్తికి జరిగే సహజ పరిణామం; దీనినే ఉపనిషత్తు ధీరుల పరమగతి అని ప్రకటిస్తుంది.🌺

నాలుగో ఉప భాగం — జ్ఞానికి మరణం కాదు, బ్రహ్మస్వరూపంలో సంపూర్ణ విముక్తి

భగవత్పాదులు జ్ఞాని మరణాన్ని సాధారణ మరణంగా చూడరు. అజ్ఞానికి శరీరపాతం ఒక జన్మకు ముగింపు, మరో జన్మకు ఆరంభం. కానీ బ్రహ్మజ్ఞానికి శరీరం పడిపోవడం కేవలం ప్రారబ్ధం పూర్తవడమే. అందుకే ఉపనిషత్తు దీనిని "పరాంతకాలం" అని పిలుస్తుంది. జీవన్ముక్తుడు శరీరం ఉన్నప్పుడే ముక్తుడు; శరీరం విడిచిన తర్వాత విదేహముక్తిగా సంపూర్ణ బ్రహ్మస్వరూపంలో నిలుస్తాడు. అక్కడ ఇక జనన–మరణ చక్రం లేదు, పునర్జన్మ లేదు.

ఆది శంకరాచార్యుల జీవితం కూడా ఈ సత్యానికే ఉదాహరణ. ఆయనకు శరీరం ఒక సాధనం మాత్రమే; తన స్వరూపం కాదు. అందువల్ల శరీరపాతాన్ని ఆయన ఎప్పుడూ భయంతో చూడలేదు. శరీరం తన కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేసుకుని విడిపోతుంది; కానీ ఆత్మ నిత్యశుద్ధ, నిత్యముక్త, అవినాశి స్వరూపంగానే ఉంటుంది. జ్ఞాని దృష్టిలో మరణం అనేది నాశనం కాదు, ఉపాధి ముగింపు మాత్రమే.

ఈ విధంగా వేదాంత విజ్ఞానం, బ్రహ్మనిష్ఠ, వైరాగ్యం పరిపక్వమైనప్పుడు సాధకుడు జీవన్ముక్తుడవుతాడు. ప్రారబ్ధం పూర్తైన అనంతరం విదేహముక్తిని పొంది, పరబ్రహ్మస్వరూపంలో ఏకరసంగా నిలుస్తాడు. ఇదే ఉపనిషత్తులు బోధించే పరమగతి; ఇదే మనిషి జీవితానికి అంతిమ పరమార్థం.🌺

నాలుగో భాగం — మొదటి ఉప భాగం 

మోక్షం ఒక గమ్యం కాదు, అది అజ్ఞాన నివృత్తి ద్వారా ఆత్మ సాక్షాత్కారం

భగవత్పాదులు మోక్షాన్ని ఎక్కడికో వెళ్లి పొందే ఫలంగా కాక, అజ్ఞానం తొలగినప్పుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమయ్యే ఆత్మస్వరూపంగా వివరిస్తారు. జీవన్ముక్తుడు శరీరాన్ని తన స్వరూపంగా భావించడు; శరీరం తన ప్రారబ్ధం పూర్తిచేసుకొని పడిపోతే, దానిని సహజ సంఘటనగా మాత్రమే చూస్తాడు. అందుకే జ్ఞానికి మరణం అనేది నాశనం కాదు, ఉపాధి విరమణ మాత్రమే. శరీరం పోయినా, తాను నిత్యమైన బ్రహ్మస్వరూపమేనని అతనికి స్పష్టమైన అనుభవం ఉంటుంది.

ఉపనిషత్తు చెప్పే "బ్రహ్మలోక ప్రవేశం" కూడా ఒక ప్రదేశానికి వెళ్లడం కాదు. అది బ్రహ్మస్వరూపాన్ని తన స్వరూపంగా పూర్తిగా గ్రహించడం. ఆకాశంలో ఎగిరిన పక్షికి అడుగుజాడలు లేకపోవడం, సముద్రంలో ఈదిన చేపకు మార్గం కనిపించకపోవడం లాగానే, జ్ఞాని గతి కూడా గుర్తించలేనిది. ఎందుకంటే అతడు ఎక్కడికీ ప్రయాణించడు; ఎప్పటినుంచో ఉన్న బ్రహ్మస్వరూపంలోనే తన నిజస్థితిని గుర్తిస్తాడు.

అందువల్ల మోక్షం అనేది వైకుంఠం, కైలాసం లేదా మరేదైనా లోకానికి చేసే ప్రయాణం కాదు. సర్వవ్యాపకమైన బ్రహ్మాన్ని ఒక ప్రాంతంలో ఉన్నదిగా ఊహించడం అవిద్య. బ్రహ్మం సర్వవ్యాపి అయితే దానిని చేరడానికి దూరం ఉండదు; దానిని పొందడానికి కొత్త ప్రయాణం అవసరం ఉండదు. ప్రయాణించేది శరీరం, మనస్సు, ప్రాణమే; ఆత్మ ఎప్పుడూ అచలం, నిత్యం, సర్వవ్యాపకం.

అందుచేత భగవత్పాదులు మోక్షానికి అత్యంత గంభీరమైన నిర్వచనం ఇస్తారు: మోక్షం అనేది కొత్తగా పొందే స్థితి కాదు; అజ్ఞానంతో ఏర్పడిన సంసారబంధాన్ని తొలగించుకోవడమే మోక్షం. బంధమే కృత్రిమం; మోక్షమే సహజం. మనం ఎప్పుడూ బ్రహ్మస్వరూపులమే, కానీ అజ్ఞానవల్ల మనల్ని మనం పరిమిత జీవులమని భావిస్తున్నాం. ఆ భ్రమ తొలగిన క్షణమే ఆత్మసాక్షాత్కారం సిద్ధిస్తుంది.

అదే అద్వైత వేదాంతపు పరమ సందేశం. "అహం బ్రహ్మాస్మి" అనేది కొత్తగా బ్రహ్మమవడం కాదు; "నేను సంసారి కాదు, నేను నిత్యముక్త బ్రహ్మస్వరూపుడనే" సత్యాన్ని గుర్తించుకోవడం. అందువల్ల మోక్షం సంపాదించవలసిన వస్తువు కాదు; మన స్వరూపమే. అజ్ఞానం తొలగితే మిగిలేది బ్రహ్మమే, ఆ బ్రహ్మమే మన అసలు స్వరూపం. ఇదే ఉపనిషత్తులు ప్రకటించే పరమ మోక్ష రహస్యం.🌺

నాలుగో భాగం – రెండో ఉప భాగం

మోక్షం అనేది అజ్ఞానం తొలగిపోవడమే, కొత్తగా పొందే ఫలితం కాదు

భగవత్పాదులు మోక్షం గురించి మనలో ఉన్న గొప్ప అపోహను తొలగిస్తారు. చాలామంది మోక్షం అంటే ఎక్కడో ఒక లోకానికి వెళ్లి పరమాత్మను చేరుకోవడం అని భావిస్తారు. కానీ అద్వైత వేదాంతం చెప్పేది పూర్తిగా భిన్నం. మోక్షం అనేది ఒక ప్రయాణం కాదు, ఒక గమ్యం కాదు, ఒక కొత్త సాధన ఫలితమూ కాదు. అది మన స్వరూపమే.

అజ్ఞానం వల్ల మనం శరీరాన్నే "నేను", ప్రపంచాన్నే "నాది" అని భావించి సంసార బంధంలో చిక్కుకుంటాము. ఈ భ్రమ తొలగినప్పుడు కొత్తగా ఏదీ లభించదు; అప్పటివరకు మరుగునపడ్డ ఆత్మస్వరూపమే స్పష్టమవుతుంది. అందుకే భగవత్పాదులు "బంధం పోవడమే మోక్షం" అని స్పష్టంగా బోధిస్తారు.

జైల్లో ఉన్న ఖైదీ విడుదలైనప్పుడు అతనికి కొత్త ప్రపంచం సృష్టించబడదు; కేవలం బంధనం తొలగుతుంది. అలాగే జీవుడు కూడా అజ్ఞాన బంధాన్ని వదిలినప్పుడు కొత్తగా బ్రహ్మాన్ని పొందడు. తానే ఎప్పటినుంచో బ్రహ్మస్వరూపుడని గ్రహిస్తాడు.

అందువల్ల మోక్షం అనేది సంపాదించవలసిన వస్తువు కాదు; అవిద్య వల్ల కలిగిన తప్పుడు అభిమానం తొలగిపోవడమే. "నేను సంసారి" అనే భ్రమ తొలగిన క్షణంలోనే "అహం బ్రహ్మాస్మి" అనే సత్యం స్వయంగా వెలుగుతుంది. ఇదే ఉపనిషత్తులు, ఇదే ఆది శంకరభగవత్పాదులు ప్రకటించిన అద్వైత మోక్ష తత్వం.🌺

నాలుగో భాగం – మూడో ఉప భాగం

అహం బ్రహ్మాస్మి — బంధ భావన నుంచి బ్రహ్మ భావనకు మేల్కొనడమే మోక్షం

అద్వైత వేదాంతం చెప్పే మోక్షం ఒక కొత్త అనుభవం కాదు; అది మన నిజస్వరూపాన్ని గుర్తించుకోవడం. "నేను ఈ శరీరం", "నేను సంసారి", "నేను సుఖదుఃఖాలకు లోబడిన జీవిని" అనే భావన అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన భ్రమ మాత్రమే. ఈ భ్రమ తొలగినప్పుడు మిగిలేది బ్రహ్మస్వరూపమే.

అందుకే భగవత్పాదులు "అహం బ్రహ్మాస్మి" అనే మహావాక్యాన్ని కొత్తగా బ్రహ్మమవ్వడానికి చెప్పలేదు. "నేను సంసారి కాదు; నేనే నిత్యముక్తుడైన బ్రహ్మను" అని గుర్తించుకోవడానికే చెప్పారు. ఇది సాధించవలసిన స్థితి కాదు, స్వరూపాన్ని స్మరించుకోవడం.

అద్వైత సాధన మొత్తం ఒక నిరాకరణ ప్రక్రియ (నేతి–నేతి). "ఇది నేను కాదు", "ఇది నాది కాదు" అని అనాత్మను విడిచిపెడుతూ వచ్చినప్పుడు, చివరికి మిగిలేది ఆత్మస్వరూపమే. ఆ స్వరూపమే బ్రహ్మం. అందుకే మోక్షం అనేది ఏదో పొందడం కాదు; లేనిదాన్ని వదిలేయడం. బంధమే మధ్యలో వచ్చిన భ్రమ; మోక్షం మాత్రం ఆద్యంతరహితమైన మన సహజ స్థితి.

ఈ సత్యాన్ని స్థిరంగా గ్రహించినవారికి సంసారం భయంకరమైన బంధంగా కనిపించదు. వారు ఎల్లప్పుడూ "నేను నిత్యశుద్ధుడు, నిత్యబుద్ధుడు, నిత్యముక్తుడైన బ్రహ్మస్వరూపుడిని" అనే జ్ఞానంలో స్థిరపడతారు. ఇదే అద్వైత వేదాంతం బోధించే పరమ మోక్షానుభవం.🌺

నాలుగో భాగం – నాలుగో ఉప భాగం (చివరి భాగం)

మోక్షం మన సహజ స్వరూపం — బంధమే తాత్కాలిక భ్రమ

ఉపనిషత్తుల బోధన చివరికి ఒకే పరమసత్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. మోక్షం అనేది భవిష్యత్తులో పొందాల్సిన గమ్యం కాదు; మన సహజ స్వరూపమే. జీవుడు ఎప్పుడూ బ్రహ్మస్వరూపుడే. కానీ అవిద్య వల్ల తనను శరీరంతో, మనస్సుతో, ప్రపంచంతో తాదాత్మ్యం చేసుకొని బద్ధుడినని భావిస్తాడు. ఈ తప్పుడు భావనే సంసారం.

భగవత్పాదులు స్పష్టంగా చెబుతారు — అవిద్య వల్ల ఏర్పడిన సంసార బంధాన్ని తొలగించుకోవడమే మోక్షం. కొత్తగా ఏదీ సంపాదించాల్సిన అవసరం లేదు. బంధమే కల్పితం; ముక్తి సహజం. మేఘాలు తొలగితే సూర్యుడు కొత్తగా పుట్టడు; అప్పటికే ఉన్న సూర్యుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు. అలాగే అజ్ఞానం తొలగితే ఆత్మస్వరూపం స్వయంగా ప్రకాశిస్తుంది.

అందుకే అద్వైత సాధన అనేది ఏదో సంపాదించే మార్గం కాదు; తప్పుడు అభిమానం విడిచిపెట్టే మార్గం. "నేను సంసారి" అనే భావాన్ని విడిచిన క్షణంలోనే "అహం బ్రహ్మాస్మి" అనే మహావాక్య సత్యం ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఇదే నిజమైన ఆత్మసాక్షాత్కారం.

అంతిమంగా ఉపనిషత్తులు మనకు ధైర్యంగా ప్రకటించే సందేశం ఇదే — మనం మోక్షాన్ని పొందవలసిన వారు కాదు; మనమే మోక్షస్వరూపులం. అజ్ఞానం మధ్యలో వచ్చిన భ్రమ మాత్రమే; జ్ఞానం ఆ భ్రమను తొలగిస్తుంది. మిగిలేది నిత్యమైన, శుద్ధమైన, సర్వవ్యాపకమైన బ్రహ్మస్వరూపమే. ఇదే ముండకోపనిషత్తు ఈ అధ్యాయంలో బోధించిన పరమ మోక్ష రహస్యం.

ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః ॥🙏