సంసారం నుండి మోక్షం వరకు – అద్వైత మార్గం ⭐#ముండకోపనిషత్ తొమ్మిదవ రోజు

భాగం – 1 : సృష్టి, కర్మ, మోక్షం మరియు బ్రహ్మాత్మభావం – అద్వైత దృష్టి

ఉపనిషత్తు ఒక గొప్ప రహస్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది. శాస్త్రం ఒక విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ చెప్పడం పునరుక్తి కాదు; అది మన అజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా తొలగించేందుకు చేసే కరుణ. పరమాత్మ చేసిన సృష్టి యాదృచ్ఛికంగా జరగలేదు; అది ఒక మహా శాస్త్రవేత్త రూపొందించిన పరిపూర్ణ ప్రణాళిక వంటిది. అందుకే ఉపనిషత్తు "తపసా చీయతే బ్రహ్మ, తతో అన్నమభిజాయతే, అన్నాత్ ప్రాణః, మనః, సత్యం, లోకాః, కర్మసు చ అమృతం" అని సృష్టి క్రమాన్ని వివరిస్తుంది.

పరమాత్మ ముందుగా తన జ్ఞానశక్తితో తపస్సు చేశాడు. ఈ తపస్సు శరీరాన్ని హింసించడం కాదు; సంపూర్ణ జ్ఞానంతో సృష్టి యొక్క క్రమాన్ని సంకల్పించడం. ఆ జ్ఞాన తపస్సు నుండి మొదట అవ్యక్తమైన మాయాశక్తి ఉద్భవించింది. దానినే ఉపనిషత్తు "అన్నం" అనే సంకేత నామంతో పేర్కొంటుంది. ఆ అవ్యక్తం నుండి హిరణ్యగర్భుడు (సామూహిక ప్రాణశక్తి), దాని నుండి మనస్సు, తరువాత పంచభూతాలు, వాటి ద్వారా లోకాలు, లోకాలలో జీవులు, చివరికి కర్మ వ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఈ విధంగా సృష్టి ఒక క్రమబద్ధమైన ప్రవాహంలా వ్యక్తమైంది.

జీవుడు ఈ లోకానికి ఎందుకు వచ్చాడు? కొత్త కర్మలు చేయడానికి, పాత కర్మల ఫలితాలను అనుభవించడానికి. అందుకే జీవుడికి రెండు పేర్లు ఉన్నాయి – కర్త మరియు భోక్త. భవిష్యత్తు కోసం కర్మ చేస్తూ "కర్త" అవుతాడు; గతంలో చేసిన కర్మల ఫలితాన్ని అనుభవిస్తూ "భోక్త" అవుతాడు. ఈ రెండు పాత్రల మధ్య జీవుడు ఎప్పుడూ గతం, భవిష్యత్తు మధ్య తిరుగుతూనే ఉంటాడు. అందువల్ల అతడు వర్తమానంలో నిలవలేడు.

కానీ పరమాత్మకు గతమూ లేదు, భవిష్యత్తూ లేదు. ఆయన నిత్య వర్తమాన స్వరూపుడు. ఆయనకు రాక లేదు, పోక లేదు. భగవద్గీత చెప్పిన "ఆగమాపాయినోऽనిత్యాః" అనే భావం ఇదే. రావడం, పోవడం ఉన్నది ప్రపంచానికే; ఆత్మకు కాదు. మనస్సు గతాన్ని తలచకుండా, భవిష్యత్తును ఊహించకుండా, కేవలం సాక్షిగా వర్తమానంలో నిలిచిన క్షణమే మోక్ష ద్వారం తెరుచుకుంటుంది.

మోక్షం ఎక్కడో ఒక లోకంలో లేదు. అది మరణం తర్వాత లభించే వస్తువు కాదు. వాసనాక్షయం – మనస్సులోని అన్ని సంస్కారాలు, ఆశలు, కర్తృత్వ-భోక్తృత్వ భావాలు కరిగిపోయిన స్థితినే మోక్షం అంటారు. అది ఒక అనుభవ స్థితి; పొందాల్సిన కొత్త పదార్థం కాదు.

ఇక్కడ భగవత్పాదులు ఒక అద్భుతమైన విషయాన్ని చెబుతారు. "ఆత్మభావం" మాత్రమే కాదు, "బ్రహ్మభావం" మాత్రమే కాదు; బ్రహ్మాత్మభావం కావాలి. అంటే, "నేను బ్రహ్మనే" అని భావించాలి; అదే సమయంలో "బ్రహ్మ నా స్వరూపమే" అని కూడా అనుభవించాలి. జీవుని పరిమితత్వం బ్రహ్మతో కలసి అనంతమవుతుంది; దూరంగా ఉన్నట్లు అనిపించే బ్రహ్మం తిరిగి స్వరూపానుభూతిగా ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఇదే మహావాక్యాల పరమార్థం.

శాస్త్రం చివరకు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని బోధిస్తుంది. శాస్త్రం మనల్ని గమ్యానికి చేర్చే పడవ మాత్రమే. గమ్యం చేరిన తర్వాత పడవను తలపై మోసుకెళ్లరు. అలాగే జ్ఞానం, విజ్ఞానం సంపూర్ణమైన తర్వాత శాస్త్రాన్నే పట్టుకొని ఉండకూడదని భగవత్పాదులు "పలాలమివ ధాన్యార్థీ త్యజేత్ శాస్త్రమశేషతః" అని ఉపదేశిస్తారు. ధాన్యాన్ని తీసుకున్న తర్వాత పొట్టును వదిలినట్లు, ఆత్మసాక్షాత్కారం తర్వాత శాస్త్రం కూడా తన పని పూర్తిచేస్తుంది.

చివరికి కర్మ అనేది చలనం. ఆత్మ అనేది అచలం. చలనం అచలంలో లయమైతేనే నైష్కర్మ్య సిద్ధి. కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం, కాలభేదం, లోకభేదం అన్నీ అక్కడ కరిగిపోతాయి. అప్పుడు మిగిలేది ఒక్కటే – సర్వవ్యాపకమైన, అచలమైన, నిత్యమైన ఆత్మస్వరూపం. అదే బ్రహ్మం. అదే మోక్షం. అదే నిజమైన అమృతత్వం.🌺

భాగం – 2 : పరమాత్మ యొక్క సర్వజ్ఞ–సర్వవిత్ స్వరూపం మరియు సృష్టి అద్వైత రహస్యం

ఈ భాగంలో ఉపనిషత్తు పరమాత్మ స్వరూపాన్ని రెండు విశిష్ట లక్షణాల ద్వారా పరిచయం చేస్తుంది – సర్వజ్ఞుడు మరియు సర్వవిత్. ఇవి ఒకే భావానికి చెందిన రెండు కోణాలు. సర్వజ్ఞుడు అంటే అన్నింటినీ తెలుసుకునే వ్యక్తి కాదు; సమస్తం జ్ఞానస్వరూపమే అనే పరమ సత్యం. జ్ఞానం స్వరూపంగా నిశ్చలంగా ఉన్న స్థితి సర్వజ్ఞత్వం. అదే జ్ఞానం ప్రపంచాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ ప్రతి రూపాన్ని గుర్తిస్తున్నప్పుడు అది సర్వవిత్ స్వరూపంగా వ్యక్తమవుతుంది. సామాన్య జ్ఞానం సర్వజ్ఞత్వం; విశేష జ్ఞానం సర్వవిత్త్వం. ఈ రెండు పరమాత్మలోనే ఏకకాలంలో ఉన్నాయి. నిశ్చల జ్ఞానం స్వరూపం; చలనం పొందిన జ్ఞానం సృష్టి.

ఈ సర్వవిత్ దృష్టి వల్లే సృష్టి వ్యక్తమైందని ఉపనిషత్తు చెబుతుంది. పరమాత్మ జ్ఞానమయ తపస్సులో లీనమై, ఒక అద్భుతమైన ప్రణాళిక ద్వారా అవ్యక్తాన్ని, అవ్యక్తం నుండి మహత్తత్త్వాన్ని, మహత్తు నుండి అహంకారాన్ని, అహంకారం నుండి పంచభూతాలను, వాటి ద్వారా చరాచర జగత్తును వ్యక్తం చేశాడు. జీవుడు మనస్సు, వాక్కు, కాయాల ద్వారా కర్మ చేసి, ఆ కర్మ ఫలితాలను అనుభవిస్తూ జనన–మరణ చక్రంలో తిరుగుతుంటాడు. ఇదే సంసారం.

కానీ ఇక్కడ భగవత్పాదులు ఒక గొప్ప మలుపు చూపిస్తారు. ఈ సృష్టి వివరణ అంతా పరమార్థ దృష్టిలో నిజం కాదు; అది సాధకుడిని మెల్లగా అద్వైత సత్యానికి తీసుకెళ్లే ఉపాయం మాత్రమే. అసలు అద్వైత సత్యం ఏమిటంటే – జీవుడు, జగత్తు, ఈశ్వరుడు అనే మూడు వేరువేరు వస్తువులు లేవు. అవి కనిపిస్తున్నంతవరకు మాత్రమే ద్వైతం. వాటిని ప్రకాశింపజేస్తున్న జ్ఞానం ఒక్కటే సత్యం. అందువల్ల జగత్తు జ్ఞానానికి భిన్నమైన పదార్థం కాదు; జ్ఞానమే జగత్తుగా భాసిస్తోంది.

భగవత్పాదులు అద్భుతమైన తర్కాన్ని ఇక్కడ ప్రతిపాదిస్తారు. ప్రపంచం ఉందని చెప్పేది ప్రపంచం కాదు; నీ జ్ఞానం. నీవున్నావని చెప్పడానికి మరో ప్రమాణం అవసరం లేదు. నీవే స్వతః ప్రమాణం. అలాగే ప్రపంచమంతా కూడా జ్ఞానమే ఆధారం. జ్ఞానం లేకపోతే ప్రపంచం లేదు. అందువల్ల ఆత్మ, అనాత్మ రెండూ కూడా జ్ఞానస్వరూపంలోనే నిలిచివున్నాయి. ఇదే పూర్ణాద్వైతం.

సాధకుడు ప్రపంచాన్ని మాత్రమే చూస్తే బంధనం. అదే ప్రపంచాన్ని పరమాత్మ స్వరూపంగా చూస్తే మోక్షం. అందుకే గురువు మొదట "ప్రపంచాన్ని పరమాత్మ సృష్టించాడు" అని చెబుతాడు. తర్వాత "ప్రపంచం పరమాత్మ నుండి వచ్చింది" అని చెబుతాడు. చివరికి "ప్రపంచం పరమాత్మకు వేరు కాదు; పరమాత్మయే ప్రపంచంగా వ్యక్తమయ్యాడు" అని పరమార్థాన్ని వెల్లడిస్తాడు. ఈ క్రమబద్ధమైన బోధనే శాస్త్ర విధానం. ఒక్కసారిగా "అన్నీ బ్రహ్మమే" అని చెప్పితే సాధకుడు గ్రహించలేడు. అందుకే ఉపనిషత్తు దశలవారీగా నడిపిస్తుంది.

సముద్రం తరంగాన్ని సృష్టించలేదు; సముద్రమే తరంగమైంది. అలాగే పరమాత్మ ప్రపంచాన్ని తయారు చేయలేదు; పరమాత్మయే ప్రపంచంగా వ్యక్తమయ్యాడు. ఇది Creation (సృష్టి) కాదు; Manifestation (ఆవిర్భావం). ఈ ఒక్క భేదం అర్థమైతే ద్వైత దృష్టి పూర్తిగా కరిగిపోతుంది.

భగవత్పాదులు మరొక గంభీరమైన సత్యాన్ని వెల్లడిస్తారు. ఉపనిషత్తు మొదట "యద్భూతయోనిం" అంటూ ప్రపంచానికి కారణాన్ని చెబుతుంది. కానీ పరమార్థ దృష్టిలో కారణ–కార్య సంబంధం కూడా ఉపాధి మాత్రమే. పరమాత్మ నిజంగా సృష్టికర్త కాదు; ఆయన శుద్ధ చైతన్య స్వరూపుడు. ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ – బ్రహ్మ జ్ఞాని కాదు, జ్ఞానమే. ఆయన చేసే వాడు కాదు; ఆయన వల్లనే అన్నీ ప్రకాశిస్తున్నాయి.

ఈ సత్యాన్ని అర్థం చేయించడానికి భగవత్పాదులు బంగారు నగల దృష్టాంతాన్ని ఇస్తారు. కాసులదండ, కమ్మలు, వడ్డాణం అనే పేర్లు, రూపాలు మారినా వాటి సత్యం బంగారమే. అలాగే ప్రపంచంలోని అన్ని నామరూపాలు మారుతున్నా, వాటి ఆధారం సత్–చిత్ స్వరూపమైన బ్రహ్మమే. సత్తును, చిత్తును తీసేస్తే ప్రపంచానికి స్వతంత్ర ఉనికి ఉండదు. మిగిలేది రూపభాస మాత్రమే.

చివరగా ఆయన మంచుకొండ దృష్టాంతంతో అద్వైతానుభవాన్ని స్పష్టంగా చెబుతారు. మంచుకొండ నీటికి వేరు కాదు; నీరే గడ్డకట్టి మంచుకొండగా కనిపిస్తుంది. అలాగే చిదాకాశమే ఘనరూపం దాల్చి ఈ ప్రపంచంలా కనిపిస్తోంది. సృష్టి అంటే చైతన్యం రూపం దాల్చడం; సాధన అంటే ఆ రూపాలలో మళ్లీ చైతన్యాన్ని దర్శించడం. ప్రపంచాన్ని ప్రపంచంగా చూడటం బంధనం; ప్రపంచాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా చూడటం అద్వైతానుభవం. ఇదే ఈ భాగం బోధించే పరమ రహస్యం.🌺

భాగం – 3 : అపరా విద్య సంసారానికి, పరా విద్య మోక్షానికి దారితీయు మార్గాల క్షేత్ర వివరణ

ఈ భాగంలో భగవత్పాదులు అద్వైత బోధలో అత్యంత సూక్ష్మమైన అంశాన్ని వివరిస్తారు. పరమాత్మ నిజానికి ఎవరికీ బాధకుడు కాదు, సాధకుడు కాదు. అయినప్పటికీ అజ్ఞానంలో ఉన్న జీవుని దృష్టిలో పరమాత్మ ఒక బోధకుడిగా నిలుస్తాడు. జీవుడు సాధకుడిగా మారి పరమాత్మను తెలుసుకోవాలి. ఈ గురు–శిష్య సంబంధం కూడా పరమార్థంలో నిజం కాదు; అది అజ్ఞానాన్ని తొలగించడానికి ఏర్పడిన ఒక ఉపచారం మాత్రమే. సృష్టి జరిగినట్టు కనిపించడం బంధం; ఆ సృష్టి లయమైపోవడం సాధన; ఈ లయకు కారణం బోధ. బోధ ద్వారానే సాధన, సాధన ద్వారానే సిద్ధి, సిద్ధి ద్వారానే స్వరూపానుభవం కలుగుతుంది. అయితే ఈ మొత్తం ప్రక్రియ కూడా పరమార్థ దృష్టిలో నిజం కాదు; ఇది అజ్ఞాన స్థితిలో ఉన్న సాధకుని కోసం మాత్రమే చెప్పబడిన ఉపాయ మార్గం.

భగవత్పాదులు ఇక్కడ ఒక గొప్ప రహస్యాన్ని తెలియజేస్తారు. అద్వైతంలో నిజంగా సృష్టి లేదు, లయం లేదు, బంధం లేదు, మోక్షం లేదు. ఒకే ఒక జ్ఞానస్వరూపమైన ఆత్మ మాత్రమే ఉంది. “ఇది లేదు, అది లేదు” అని అన్నిటినీ నిరాకరించే జ్ఞానం మాత్రం ఎప్పుడూ ఉంటుంది. నిరాకరించబడేది జ్ఞేయం; నిరాకరించేది జ్ఞానం. ఆ జ్ఞానం ఎప్పుడూ సృష్టికర్త కాదు; అది కేవలం ప్రకాశక స్వరూపం. కాబట్టి “పరమాత్మ ఎందుకు సృష్టించాడు?” అనే ప్రశ్న పరమాత్మకు చెందినది కాదు; అది అజ్ఞాన జీవుని ప్రశ్న మాత్రమే. ప్రశ్నించే మనస్సు ఉన్నంతవరకు ప్రశ్నలు ఉంటాయి; ప్రశ్నలు ఉన్నంతవరకు సమాధానాలు కావాలి; సమాధానం పరిపూర్ణంగా స్థిరపడినప్పుడు మాట మౌనమవుతుంది. ఇదే జ్ఞాన మౌనం.

ఇక్కడ భగవత్పాదులు అపరా విద్య మరియు పరా విద్యల మధ్య ఉన్న అసలు తేడాను స్పష్టంగా చూపిస్తారు. ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం, శిక్ష, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, కల్పం, జ్యోతిషం వంటి వేద–వేదాంగాలు మాత్రమే కాదు, ప్రపంచంలోని సమస్త శాస్త్రాలు, విజ్ఞాన శాస్త్రాలు, కళలు, విద్యలు అన్నీ అపరా విద్యలే. ఇవి ఎంత గొప్పవైనా పరమసత్యాన్ని ప్రత్యక్షం చేయలేవు. ఎందుకంటే ఇవి నామరూపాల ప్రపంచానికే సంబంధించిన జ్ఞానం. అందువల్ల ఇవి సంసార పరిధిని దాటలేవు.

అయితే పరా విద్య మాత్రం పూర్తిగా భిన్నమైనది. “యత్తదదృశ్యం, అగ్రాహ్యం, అగోత్రం, అవర్ణం…” అని ఉపనిషత్తులు వర్ణించే అక్షర బ్రహ్మాన్ని ప్రత్యక్షంగా తెలిసే విద్యే పరా విద్య. ఈ విద్య ద్వారా బ్రహ్మాన్ని ఒక వస్తువులా తెలుసుకోవడం కాదు; తన స్వరూపమే బ్రహ్మమని ప్రత్యక్షానుభవించడం జరుగుతుంది. ఇదే బ్రహ్మవిద్య. ఇందులో స్వరూప లక్షణం, తటస్థ లక్షణం రెండూ సహాయకాలు. “సత్యం–జ్ఞానం–అనంతం”, “సచ్చిదానందం”, “నిష్కలం”, “నిష్క్రియం”, “నిరంజనం” వంటి ప్రత్యక్ష వర్ణనలు స్వరూప లక్షణాలు. “సృష్టి చేసింది”, “స్థితి చేసింది”, “లయం చేసింది” అనే వర్ణనలు తటస్థ లక్షణాలు. అవి నిజాన్ని చూపించడానికి ఉపయోగించే సూచికలు మాత్రమే; అవే పరమసత్యం కావు.

సాధకుడు మొదట ప్రపంచాన్ని “నాది” అని చూస్తాడు. ఉపనిషత్తు ఆ నాదిని “నేనే” అని చూపిస్తుంది. మొదట “ఇది నాది” అనే భావనను తీసుకుని, తర్వాత “నాది నేనే” అనే స్థితికి తీసుకెళ్తుంది. సముద్రం తరంగంగా వ్యక్తమైనప్పుడు మాత్రమే తరంగాన్ని సముద్రమని గ్రహించగలం. అలాగే పరమాత్మ ప్రపంచంగా వ్యక్తమయ్యాడని అర్థమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రపంచాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా చూడగలం. అందుకే శాస్త్రం మొదట సమస్యను చూపిస్తుంది; తర్వాత పరిష్కారాన్ని తెలియజేస్తుంది. విద్యార్థికి ప్రశ్నాపత్రం ఇచ్చి సమాధానం కనుగొనమన్నట్టే ఉపనిషత్తు కూడా సాధకుని ఆలోచింపజేస్తుంది.

భగవత్పాదులు మరియు ఉపనిషత్ ఋషులు గ్రంథాలు రచించినది తమ కోసం కాదు; ఇంకా సంసారంలో ఉన్న జీవుల కోసం. తాము దాటిన మార్గాన్ని ఇతరులకు కూడా చూపించాలనే కరుణతోనే ఈ బోధ అంతా జరిగింది. “స్వయం తీర్ణః పరాంస్తారయతి” — తాను తరించి, ఇతరులను కూడా తరింపజేసేవాడే నిజమైన గురువు. అందరిలో బ్రహ్మస్వరూపాన్ని దర్శించినప్పుడు కలిగే సంపూర్ణ తృప్తినే సంతృప్తి అంటారు.

ఈ నేపథ్యంలో భగవత్పాదులు ఒక శాస్త్రీయమైన విభజనను ప్రవేశపెడతారు. ప్రతి విద్యకు ఒక విషయం (క్షేత్రం) ఉంటుంది. అపరా విద్యకు ఒక క్షేత్రం, పరా విద్యకు మరో క్షేత్రం. అపరా విద్య సంసారాన్ని మాత్రమే తెలుసుకోగలదు; పరా విద్య మోక్షాన్ని మాత్రమే ప్రత్యక్షం చేస్తుంది. అపరా విద్య ఎంత అభ్యసించినా సంసారం పరిధిని దాటలేం. కర్మలు, యజ్ఞాలు, ఉపాసనలు, దేవతారాధనలు, స్వర్గ–నరకాలు, లోకాలన్నీ అపరా విద్య పరిధిలోనే ఉంటాయి. అవి పుణ్యాన్ని ఇవ్వవచ్చు, ఉన్నత లోకాలను ఇవ్వవచ్చు; కానీ మోక్షాన్ని ఇవ్వలేవు.

మోక్షాన్ని ప్రసాదించేది ఒక్క పరా విద్య మాత్రమే. దాని సాధనం బ్రహ్మాకార వృత్తి. ఇదే ఆత్మాకార వృత్తి, అఖండాకార వృత్తి, బ్రహ్మజ్ఞానం అనే పేర్లతో కూడా ప్రసిద్ధి. ఈ ఒక్క జ్ఞానవృత్తి మనస్సులో ఉదయించినప్పుడు మిగిలిన వృత్తులన్నీ లయమైపోతాయి. అదే మాటలో వ్యక్తమవుతుంది; అదే కర్మలో వ్యక్తమవుతుంది; చివరికి జీవితం అంతా బ్రహ్మస్వరూప ప్రకాశంగా మారిపోతుంది.

అందువల్ల ఈ రెండవ ఖండంలో ఉపనిషత్తు చేయబోయే ప్రధాన కార్యం — అపరా విద్య యొక్క క్షేత్రం సంసారం, పరా విద్య యొక్క క్షేత్రం మోక్షం అని స్పష్టంగా సరిహద్దులు నిర్ణయించడం. ఈ రెండు కలిసిపోవు. అపరా విద్య బంధానికి సంబంధించినది; పరా విద్య విముక్తికి సంబంధించినది. ఈ సరిహద్దు స్పష్టంగా తెలిసినప్పుడే సాధకుడు నిజమైన బ్రహ్మవిద్య వైపు అడుగులు వేయగలడు. ఇదే ఈ భాగం యొక్క పరమార్థం.🌺

అపరవిద్య నుండి పరవిద్య వరకు – బ్రహ్మజ్ఞానానికి ఉపనిషత్తుల మార్గదర్శనం

ఈ నాలుగో భాగం సారాంశం:

ఈ భాగంలో భగవత్పాదులు అపరవిద్యను తక్కువ చేసి చూపడం కోసం కాదు, దాని పరిమితిని పూర్తిగా గ్రహింపజేసి పరవిద్య వైపు మళ్లించడం కోసం ఉపనిషత్తులు ఎలా బోధిస్తాయో వివరించారు. అపరవిద్య యొక్క క్షేత్రం కర్త, సాధన, క్రియ, ఫలము అనే భేదాలతో కూడిన సంసారమే. కర్మ, ఉపాసన, యోగ, మంత్ర, తంత్రాలు అన్నీ ఫలాపేక్షతో కూడినవే. ఇవి అనాది, అనంతమైన సంసార ప్రవాహాన్ని కొనసాగిస్తాయి; జనన–మరణ చక్రాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేయలేవు. అందువల్ల సంసారం దుఃఖస్వరూపం కాబట్టి ప్రతి జీవి స్వయంగా దానిని అధిగమించాలి. ఒక వ్యక్తి ముక్తుడైనంత మాత్రాన సంసారం అంతరించదు; అది సమష్టి స్థాయిలో కొనసాగుతుంది, నదీ ప్రవాహంలా నిరంతరంగా ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది.

దీనికి విరుద్ధంగా పరవిద్య యొక్క విషయం మోక్షం. అది అనాది, అనంతం, అచలం, అమరం, అభయం, శుద్ధం, ప్రసన్నం, అద్వయం. పరవిద్య యొక్క పరమఫలం స్వాత్మప్రతిష్ఠ—తన స్వరూపంలో తానే స్థిరపడటం. సాధారణంగా మనస్సు బయట విషయాలలో తిరుగుతూ ఉంటుంది; కానీ జ్ఞాని తన సత్–చిత్ స్వరూపంలోనే నిలిచి ఉంటాడు. అదే పరమానందం, అదే నిజమైన విముక్తి. ఈ స్థితిలో ద్వైతం, భయం, దుఃఖం, కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం అన్నీ లయమవుతాయి.

భగవత్పాదులు ఒక ముఖ్యమైన బోధను ఇక్కడ ఇస్తారు. ఉపనిషత్తులు ముందుగా అపరవిద్యను విశదంగా వర్ణించడం దానిలోనే నిలిపివేయడానికి కాదు; వైరాగ్యం కలిగించడానికి. పనికిరాని వస్తువును చూపకపోతే పనికొచ్చే దానిని ఎంచుకోలేము. చెత్తకుప్పలో దాగి ఉన్న ఆభరణాన్ని వెతికినట్లు, సంసార అనుభవాలను పరిశీలించి వాటి నశ్వరత్వాన్ని గ్రహించినప్పుడు మాత్రమే బ్రహ్మజ్ఞానంపై నిజమైన ఆకాంక్ష కలుగుతుంది. అందుకే “పరీక్ష్య లోకాన్ కర్మచితాన్ బ్రాహ్మణో నిర్వేదమాయాత్…” అనే ఉపనిషత్ వాక్యాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని, ముందుగా కర్మఫలాల పరిమితిని చూపించి, తర్వాత బ్రహ్మవిద్య వైపు నడిపిస్తారు.

ఈ సందర్భంలో అగ్నిహోత్రాది వైదిక కర్మలను కూడా ఉపనిషత్తు ప్రస్తావిస్తుంది. భగవత్పాదుల ప్రకారం ఇవి కూడా అపరవిద్య పరిధిలోనే వస్తాయి. కర్మలకు వాటి స్థానం ఉన్నప్పటికీ అవి మోక్షానికి ప్రత్యక్ష కారణం కావు. అవి చిత్తశుద్ధికి దోహదపడవచ్చు; కానీ చివరికి పట్టుకోవలసింది బ్రహ్మవిద్య మాత్రమే. ఉపనిషత్తు కర్మకాండను కూడా వర్ణించడం దానిలో మునిగిపోవడానికి కాదు; దాని పరిమితిని గ్రహించి పరవిద్యను పట్టుకోవడానికి. చెత్తలో దాగి ఉన్న ఉంగరాన్ని తీసుకుని చెత్తను వదిలేసినట్లే, కర్మకాండలోని ఉపదేశాన్ని గ్రహించి, చివరకు బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని స్వీకరించాలి.

అందువల్ల ఈ భాగం యొక్క ప్రధాన సందేశం ఏమిటంటే—అపరవిద్యను నిరాకరించడం కాదు; దాని పరిమితిని తెలుసుకుని, వైరాగ్యాన్ని సంపాదించి, పరవిద్య అనే బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి స్వస్వరూపంలో స్థిరపడటమే మానవజన్మ యొక్క పరమపురుషార్థం. ఇదే ఉపనిషత్తుల అసలైన ఉద్దేశ్యం, ఇదే భగవత్పాదుల అద్వైత బోధ యొక్క హృదయం.

ఓం శాంతి శాంతి శాంతిః 🙏